Bilinçlilik denilen deneyimin ne olduğu gibi zorlu bir soruya bilinçliliğin ne olmadığını söyleyerek yanıt aramak daha kolay olacaktır.Bir kişi derin bir şekilde uyuduğu veya komada bulunduğu zaman bilinçli değildir.Hafif uykuda iken bilinci kapalı gibi görünse de bir annenin bebeğinin hafifçe mızıldanmasını duyup uyanması örneğinde olduğu gibi tamamen bilinçsiz değildir.Uyanıkken gözlerini kapadığı veya kulaklarına kulaklık taktığı zaman görsel ve iştisel bağlamda bilinçliliğini kaybeder.Diş hekimi anestezi ile ağzın bir bölümünü uyuşturduğunda kısmen duyumsal bilincini kaybecedektir.

Alzheimer hastalığı gibi beynin fonksiyonlarının yavaş yavaş yitirildiği bir hastalıkta bilinçlilikde giderek azalır. Çevrelerindeki her şeyden yavaş yavaş kopar ve kendi kimliklerinin bile farkında olamayacakları bilinçlilik düzeylerine gerilerler..

Bilinçliliğin ne olduğuna doğrudan yaklaşmak bir hayli zor.Zira sadece onu yaşayan kişinin deneyimleyebildiği öznel bir deneyimdir.Dil ile ifade edilmesi çok zordur.Bu hal bilinçliliğin fenomenolojik boyutuna işaret etmektedir.

Bilinçlilik olduğunu düşündüğümüz kimi durumları saymaya çalışalım

- Uykuda olmamak ve ya çevreye karşı farkındalığı kaybetmemek

- Psikotrop ilaçlar alındığında veya depresyon veya kaygı-endişe bozukluğu gibi mental hastalıklar esnasında kaybedilen hal

-.Yapmaya çalıştığımız şeye engel olan bir şey gibi dışsal bir uyarıcının farkında olmak.Yahut bir anı veya duygusal durum gibi içsel bir deneyimin farkında olmak.

- Otobiyografik anlamda bilinçli olmak,yani tarihsel bir tutarlılığa sahip aynı kişi olduğunun bilincinde olmak

- Davranışlarını inceleyebilmek ve niyet-motivasyonlarını saptayabilmek.

- Davranışlar hakkında etik yargılarda bulunabilmek ve özgür iradeye sahip olma hissini duymak

- İçinde duyduğun ,esasen beyinde gerçekleşen bilinçdışı süreçlerin çok küçük bir bölümünü oluşturan küçük iç ses

Ve bir de çocukluktan itibaren dikkatimizin diğer insanlara ve dünyaya yöneldiği moral bilinçden söz edebiliriz.
.

Bilinçlilik üzerine felsefi görüşler

İnsan bilincinin öznel yapısı çok eski tarihlerden beri felsefecileri her zaman ilgilendirmiştir. Nesnel dünya(madde dünyası) ile öznel bilinçlilik(akıl) arasındaki ilişki felsefe tarihi bıyunca sorgulanagelmiştir.Bu sorgulama sonucunda bazı felsefe gelenekleri şekillenmiş bulunuyor.

Bunlardan ele alınmaya değer dördünden bahsedelim:İdealism, dualisz, materyalizm ve gizemcilik

İdealizm,bizim bilinç deneyimimizden ayrı olarak hiçbir şeyin var olmadığını söyler.Madde dünyası bilinçliliğimizin oluşturduğu bir yanılsamadır.18. yy İngiliz Filozof George Berkeley’in başını çektiği bu akım akıl ve madde arasındaki problemi şu şekilde çözer:Akıl her şeydir ve madde hiçbir şey.Sağduyuya ve bilimsel anlayışa temel teşkil eden realizme tamamen ters düşen bu yaklaşıma Berkeley’in çağdaşlarından başlayarak bir çok eleştiri gelmiştir.Bununla birlikte Hegel,Schopenhauer,Husserl ve Bergson gibi felsefecilere de ilham vermiştir.

Dualizm ne aklı ne de maddi dünyanın gerçekliğini reddetmeyen ,bu iki dünyanında ayrı ayrı var olduğunu kabul eden felsefe geleneğidir.Dualizmin izah etmesi gereken şey aklın nasıl beden ile nasıl ilişki kurduğudur. René Descartes ,bu bağlantının vücutta simetrik yapıda olmayan ve merkezi yerleşimli tek organel olarak gördüğü ,şimdilerde biyolojik saatimizin merkezini oluşturduğu anlaşılan pineal bez (epifiz) üzerinden kurulduğunu düşünüyordu.

Materyalizm antik çağlardan beri Democritus, Epicurus ve Lucretius gibi var olan tek şeyin madde olduğunu düşünen filozoflarca savunulmuştur. . İdealizme benzer yönü sadece tek bir töz (madde) olduğunu ileri süren monist bir felsefe olmasıdır.Materyalist görüşe göre biliçliliği oluşturan şey beyinde bulunan nöronlar arasındaki bir çeşit ilişkidir.Radikal bir materyaliste göre bilinçliliği oluşturan çeşitli zihinsel operasyonları tek tek açıklayabildiğimiz zaman bilinç hakkında söyleyebileceğimiz her şeyi söylemiş olacağız.

Gizemcilik ,öznel bilinçlilik halini izah eden bir çözüm bulunamayacağını ileri sürer.Bilinç bize bir gizem olarak görünmeye devam edecektir.Beynimizin sınırlı kapasitesi nasıl olup da nöral bir aktivitenin bilinç fenomenine yol açtığını çözemeyecektir. Bu hal anlık hafızamızda yüz kadar sayıyı tutamamız veya yedi boyutlu bir uzayı tahayyül edemememiz gibi kapaiste düzeyindeki bir yetersizlik olgusu ile anlaşılabilir.Elma kurdu içinde bulunduğu elmayı asla idrak edemeyecektir

Bu modelin karakteristik özelliklerine bakalım:

* Algı dış dünyaya açılan saydam bir kapıdır.

* Eylemlerimiz niyetlerimiz sonucunda gerçekleşir.;

* Niyetlerimiz bilinçli olarak anlaşılabilir.

* Bu model,duyu organlarından gelen enformasyonun bilinçli alana döküleceği bir yatak olduğunu ve bilincin bu enformasyonların nihayetinde dolacağı bir havuz olduğunu varsayar.

* Bilinçdışı zihinsel işlev bu modele göre olanaksızdır.

Nörobilimciler beyin üzerinde çalıştıkça bu modelin bilinçdışı zihinsel işlevlere tanıdığı olanak konusunda daha eleştirel olmuşlardır.Bilimsel çalışmalar bilinçliliğin bu klasik modelini çürütebilmek için bilinçdışı zihinsel süreçlerin varlığının gösterilmesi gibi modelin zayıf yanlarını araştırmaktadır.Araştırmalar ise modelin pek çok hatalı yönünü göstermekte ve yerine yeni bir model konması gerektiğine işaret etmektedir.

1980 li yıllarda bilinçliliğin mekanizması konusunda bir formülasyona gitmenin erken olacağı konusunda görüş belirtiliyordu.1990 lardan itibaren ise beyin görüntüleme sistemlerinin gelişmesi ile birlikte bu alanda yapılan çalışmaların sayısında dramatik bir artış oldu.Amerikalı düşünür ve bilim adamı John Searle‘nin “Journal of conscicious” dergisinde belirttiği gibi bu alanda akla gelen bütün fikir ve modellerin oratya konamsı gerektiği bir dönem gelmişti.

Bazı bilim adamları bilincin öznel yanını açıklamaya kalkmanın yersiz olduğunu düşünmekte.Örneğin Francis Crick’e göre ancak beyinle ilgili nörobiyolojik mekanizmaları yeterince çözebildiğimizde bilincin öznel niteliğini anlayabilecek duruma geleceğiz.Bu bilimsel çalışmalarda yaygın olarak başvurulan tutumdur:önce izah edilmesi daha mümkün görünen meseleler üzerinde çalış ve elde ettiğin bilgiler ışığında daha zor izah edilebilenler giderek açıklanabilir duruma gelecektir.

Bilinçlilik üzerinde çalışan Fransız nörobiyolog Jean-Pierre Changeux, “L’Homme neuronal” isimli 1983 tarihli kitabında bilinçliliğin nöral mekanizması konusunda önemli bir tez geliştirdi.
Bkz.Google kitapları:Neuronal men

Changeux ‘a göre beynin yapısal özellikleri ile düşünce üretimi arasında yakın bir ilişki mevcut.Bu ilişki ölçüsünde bilinçlilik ideal olarak ,nöronlar arasındaki etkileşimin sonucu olan sinirsel iletinin izlediği yol ile tarif edilebilirdi.Ancak bu yol sabit bir yol değildir ve süreç esnasında kendi kendisini değiştirir.Bu yüzden dünyaya ilişkin zihinsel temsiller sürekli değişmektedir.

Visual korteksten sonra frontal korteks (300 msn) arkasından prefrontal korteks (350 msn) ,sonra anteriör singulat korteks (430 msn) ve parietal korteks (575 msn) aktive oluyor ve bilinçli algılama gerçekleşiyordu.

Görüldüğü gibi bilinçli algılama için beynin çeşitli anatomik alanları arasında bir iletişim (enformasyon aktarımı) gerekmekte.Bilinçli fenomen klasik model de varsayıldığı gibi tek bir alanın aktive olması ile gerçekleşmiyor.Aksine pek çok alanın katıldığı bir sürecin varlığını gerektiriyor. Bu yüzden beynin bir bölgesi hasara uğradığında bilinçlilik tamamen kaybolmuyor ama bilinç halinde kısmi değişiklikler görülüyor. Bir başka önemli bulgu da bilinçliliğin ortaya çıkabilmesi için duygusal ,karar verme ile ilgili bağlantılar barındıran frontal korteksin mutlaka aktive olması gerekliliği.

Frontal lobun en ön kısmı nöroanatomik terminolojide prefrontal korteks adıyla geçmektedir. Bu bölge beynin diğer bölümlerinden sayısız enformasyon alır.

Frontal lobun en ön kısmı nöroanatomik literatürde prefrontal lob adıyla geçmektedir.Bu bölge beynin diğer bölümlerinden sayısız enformasyon alır.

Prefrontal korteksin işlevlerinden birisi yapılacak bir eylemin zamansal düzenlemesini (time sequance) yapmaktır.Prefrontal korteksi hasarlı bir kişiye belirli bir hareketi yapması söylendiğinde bu hareketi gerçekleştirmeye çalışacak ancak eylemlerin sırasını karıştıracaktır.Örneğin giyinmesi söylendiğinde önce atlet yerine gömlek üzerine atlet veya çorapdan önce ayakkabı sonra da diğer giysileri atlayıp şapka giymeye kalkması gibi.

Prefrontal lob hasarında karşılaşılan bir diğer sorun günlük hayatta kullanılan nesnelerin yalnızca en bilindik şekilleri ile kullanılmaya kalkılmasıdır.

Bir davranışın veya bilginin inhibe edilememesi (yoksayılamaması) ve rijid bir şekilde aynı davranışın yinelenmesi bu sebepledir.

Prefrontal korteksin davranışların sosyal çerçevede düzenlenmesinde rolü bulunmakta.Hasar halinde kişinin en ufak bir uyaran tetiklemesi halinde sosyal bağlamı ihmal ederek yapılması uygun olmayan bir davranışta bulunduğu görülür.Örneğin prefrontal korteksi hasarlı bir hasta doktor muayenehanesinde tesadüfen gördüğü bir diş fırçasını alarak dişlerini fırçalamaya başlar.Bunu neden yaptığı sorulduğunda kafası karışır ve davranışını haklı gösterecek bir neden uydurur.

Prefrontal lob hasarlı olgular çeverden gelen her uyaranın etkisine açıktır.Bir şapka gördüğünde otomatik olarak giyer ve bıçak gördüğünde eline alıp sanki ekmek kesiyormuş gibi davranabilir.Plan yapmakta ve bu planları sıralı hareketler ile yerine getirmekte zorluk çekerler.Eylem esnasında gerekli işlemci hafızayı iyi kullanamadıklarından unutkanlık sorunları ile eylemleri kesintiye uğrar.Spontan davranışlarda ve insiyatif almada eksiklik görülür.Kendilerine ve diğerlerine karşı bir lakaydide(ilgisizlik) içindedirler.Bununla birlikte genel olarak zekaları yerindedir,teorik ve güncel sorulara yerinde yanıt verirler fakat konuşmayı başlatmazlar(insiyatif eksikliği) ve bilgi edinmek için kendiliğinden soru sormazlar.

Global Workspace Theory (Bütünsel çalışma alanı teorisi) gibi teoriler bilinç içeriğinin beyin düzleminde geniş bir alana yayıldığını varsayar. Stanislas Dehaene ve arkadaşlarının çalışmalar bu varsayımı doğrular niteliktedir.

Algısal biliçliliği veya buna verebileceğimiz bir diğer ad ile primer bilinçliliği tek bilinçlilik formu sayamayız.Bilinç hakkında konuşurken hangi düzlemde bir bilinçlilik üzerinde konuştuğumuzu ayırt etmeliyiz.Örneğin ilksel basamaktaki bilinçlilik hali uyanık olmak ve dış dünyadan gelen uyarıların farkında olmak ile ilgilidir.

Damasio,bu öncülden yola çıkarak ; vücudun içsel duyumlarının an be an fark edildiği proto-self (ön kendilik) adını verdiği bir bilinçlilikten bahseder.Bu beyin aktivitesi retiküler formasyon ,hipotalamus ve somatosensory korteks (bedensel duyumsal korteks) ile ilgili görünmektedir

Retiküler formasyon aktivitesi uyanıklık hissi ile doğrudan ilişkilidir.Uyanıklığı muhafaza eden diğer sistemler pons,rafe nükleusu ve lokus sereleus denilen çekirdeklerdir. Uyanıklık için retiküler formasyonun ve primer duysal alanların aktivasyonu şart gibi görünmekle birlikte daha üst düzeyde bilinçlilik hali için bu aktivite yeterli değildir. “Şimdi ve burada” deneyimini yaşamamızı sağlayan çevre ile teması sürdüren bilinçliliğe “primer bilinçlilik” denmektedir.

Damasio bu tip bilince “çekirdek bilinçlilik” (core consciousness) adı vermekte ve bu bilinçliliğin sürdürülmesini başlıca singulat korteks (cingulate cortex) ve talamusun intralaminar nucleusunun aktiviteine bağlamaktadır. Gerçekten de talamusun bu bölgesinin iki yanlı hasarı koma ve beyin ölümüne benzer bir bilinç haline yol açmaktadır.Anestezi maddelerinin ve antipsikotiklerin etki ettiği başlıca bölge de burasıdır.

Talamusa bilinçlilikte böyle önemli bir rol biçilmesi yeni değildir. 1984 de Francis Crick bilincin talamusun korteksin hangi bölümünü aktive etmesine bağlı olduğunu öne süren “talamik projektör hipotezi”ni (thalamic searchlight hypothesis) ileri sürmüştü.

Talamusun orkestrasyonu sağlama görevi olmadan korteks faaliyetlerini yürütebilir.Ancak çeşitli modalitelerdeki duyumsal impulslar arasında senkronizasyon, dolayısı ile koordinasyon sağlanamayacağından bütünsel bir çevre-kendilik algısı oluşamayacaktır.

Talamus demiryollarının kavşak yaptığı noktaya benzetilebilir.Zira tüm duyu sinyalleri (koku hariç) kortekse ulaşmadan önce talamusa uğramak zorundadır.Korteks te talamusa geri besleme sinyalleri gönderir.Talamusun çoğu çekirdeği kortekste “spesifik-belirli” bir alan ile bağlantılıdır.Örneğin talamusun “lateral geniculate nükleusu” primer görsel kortekse projekte olur.Ancak “intralaminar nükleus” gibi talamik çekirdeklerden bazıları kortekste geniş bir alana projekte olur.Talamusun “reticular nükleusu” kortekse projekte olmaz ancak korteskten aldığı sinyalleri talamusun dorsal nükleusuna aktararak talamokortikal feedback sarmalında merkezi önemde rol oynar.Retiküler nükleus talamus üzerinde kortikal impulslara göre baskılayıcı bir oynar.Örneğin kişi kendisi için anlamlı-kuvvetli bir uyaran aldığında(örneğin ismi ile çağrıldığında) diğer tüm uyaranlar retiküler çekirdek tarafından algı sınırından temizlenir.

Buraya kadar özetlenen bilinçliliğin alt seviyeleri daha üst seviyelerdeki bilinçliğin ilk koşuludur.Daha yüksek seviyeler (reflektif bilinç ve ya kendilik bilinci) için talamokoritkal nöron sarmalı çok önemli bir rol oynar.

Refleksif bilincin “Algılayan kişi benim” anlayışı ; kişinin kendisi olduğu ve kendisinden başka bir kişi olmadığını duyumsadığı kendilik bilinci için öncelikle zorunludur. Bu otobiyografik bilinç boyutu geçmiş ve gelecekle ilgili bilinçli zihinsel temsillerin oluşturulmasını ,bu temsillerin oluşturulması için hafıza desteğini ve soyut “kavramsallaştırma -planlama” yeteneğinin gerekliliğini gösterir.

Kendilik bilinci için frontal ve parietal lobların çok önemli bir role sahip olduğu olduğu görülüyor.Bu güne değin önemleri tam anlaşılamamış derin beyin yapılarının da rolleri olduğu düşünülmekte.

Bu yapılardan üçü,”angular gyrus,precuneus ve anteriör singulat korteks” dinlenme halinde yüksek aktivite gösteren yapılar ve muhtemelen kendilik bilincinin mümkün olmasını sağlayan nöral ağların başlıca sorumluları. Posteriör medial parietal bir yapı olan precuneus üzerinde çalışmalar sürüyor.Sujenin gözleri kapalı dinlendiği veya “+” gibi bir işarete gözlerini sabitleyerek baktığı esnada EEG alfa ritmi denilen bir ritm gösterir.Bu esnada en yüksek beyin aktivitesi gösteren yapı “precuneus”dur.Buna mukabil sujenin kendisine referans gösterilmeyen vazifeler verildiği durumda ise en az aktivite gösteren bölümdür.

Bu hipotez postero-medial parietal korteksin bilinçlilik halinin değiştiği uyku,anestezi ve vegetatif (bitkisel) haller gibi durumlarda azalmış bir aktivite gösterdiği bulgusu ile uyumludur.

Örneğin,bazı deneylerde bir parmağın hareket ettiği sadece hayal edildiğinde precuneus aktivite göstermekte.Bu deneyimler, precuneusun insanların kendi bedenlerini uzam içersinde hissetmelerinde (hayal etmelerinde) önemli bir rol oynadığını düşündürüyor.

İnsula

İnsula adı verilen korteksin derin kıvrımlarının altına yerleşen bir yapı uzun zaman boyunca işlevsel açıdan gizemliliğini sürdürdü..Antonio Damasio’nun çalışmaları bu yapının somatik markerlar (bedensel işaretleyiciler) içerdiğini gösterdi.

Böylece insulanın duyumsal bir deneyime uygun duygusal bir bağlam oluşturmaya yaradığı düşünülüyor. Beden ile ilgili bu tür bir enformasyonun yüksek bilişsel ve duygusal işlemlerden geçmek üzere üst kortikal merkezlere aktarılması bakımından insulanın beyindeki yerleşimi çok uygun görünüyor. Talamustan aldığı sinyalleri limbik sistem,amygdale ve Ventral striatum, orbitofrontal korteks gibi alanlara gönderiyor.

İnsula limbik sistemin ön bölümünü oluşturuyor ve insulanın acı-ağrı duyma ile ilgili önemli bir işlevi olduğu açıktır.Ayrıca korku,tiksinme ,öfke,neşe ve üzüntü gibi duygulanımlar ile de yakından ilişkili.Tüm bedeni derinden etkileyen ihtiyaçlar karşısında besin ve ilaç arama gibi bilinçli arzuların insuladan kaynaklandığı sanılıyor.Sonuç olarak İnsula, bedensel durumun duygusal bağlamı ile birlikte bilinçliliğe sunulduğu sistemin önemli bir parçasıdır..

Evimsel açıdan insulanın insan ve büyük maymunların diğer memelilerden farklılaşmasına yol açan iki evrimsel değişikliğe uğradığı düşünülmekte.
Öncelikle (özellikle sağ hemisferdeki) insulanın ön bölümü insan ve büyük maymunlarda diğer memeli cinslerinden daha gelişkin olduğu gözlenmektedir..

Diğer majör evrimsel değişiklik insulanın yalnızca insan ve büyük maymunlarda görülen bir nöron türüne shaip olmasıdır.Bu büyük ,uzun ,sigara şekilli sinir hücreleri von Economo nöronları (VENs) olarak bilinir.Bu nöronlar yalnızca insula ve anterior cingulate kortekste bulunmakta.

Anterior cingulate kortekse gelince, bu bölgenin duygulanım ve bilişsil işlevler arasında bir arayüz görevi gördüğünü söyleyebiliriz.

Sujeler iğne batırarak uyarı dıklarında cingulate korteksde aktivite artışı görülür.Bu reaksiyon o kadar açıktır ki buradaki nöronlara “ağrı nöronları” denilmesine yol açmıştır.

İnsanın da içinde bulunduğu Primat sınıfı sosyal yaratıklarıdr.Diğer bireylerin niyetlerini bilmek bu türün sağkalımı açısından için büyük önem taşımaktadır.İşte bu nedenle “ayna nöronları” vasıtası ile diğer insanların zihinlerinin içsel bir simülasyonunu gerçekleştirmek bu türün ustalaştığı bilişsel bir alan olmuştur .

Yüksek bilinçliliğe dilin katkısı konusunda ile iddialar yarık-beyin(split brain) hastaları üzerinde yaptığı incelemeler ile bilinen beyin cerrahı Michael Gazzaniga ya dayanır. Gazzaniga’nın modelinde dil üzerine baskın hemisfer kendi-bilinçliğinin temelini teşkile derken Edelman gibi araştırmacılar ise bilincin beyinde herhangi bir özel yapıya bağlanamayacağını,beynin tümüne ait bir özellik olduğunu ileri sürmektedirler.

Hegel’in “iyimserci usçuluk” anlayışına karşı temellendirdiği “kötümserci istenç felsefesi”yle, Tolstoy ile Conrad’dan Thomas Hardy’e, Proust ile Wagner’den Thomas Mann’a, Nietzsche ile Freud’dan Wittgenstein’a dek kendisinden sonraki pek çok yazar, sanatçı ve filozof üstünde derin etkiler bırakmış “Kant sonrası” Alman filozofu.

İngiliz dostu olmasıyla tanınan varlıklı ve açık görüşlü bir ailenin oğlu olarak Danzig’de dünyaya gelen Schopenhauer, çocukluğu boyunca ailevi nedenlerle sürekli yoıcuıuk etmek durumunda kalmıştır. Nitekim eğitiminin değişik aşamalarını Almanya dışında, en çok da İngiltere ile Fransa’da sürdürmüş olması, klasik diller ile çoğu modem Avrupa dilini iyi derecede konuşabilmesinin başlıca nedenidir. Kendisinden sonra yerine geçmeye ısınsın diye, henüz çocuk denebilecek bir yaşta babasının dayatmalanyla iş yaşamına girmiş olmakla birlikte, babasının ölümünden sonra kendi isteği doğrultusunda tıp eğitimi almak üzere 1809 yılında Göttingen Üniversitesi’ne kayıt yaptırmış; babasından kalan hatırı sayılır mirasla yaşamının sonuna dek en ufak bir maddi güçlük çekmeden yaşamıştır.

‘Tıp eğitimi almaya daha yeni başlamışken ilgisi bütünüyle felsefeye kayan Schopenhauer, çok geçmeden kendilerine nefret derecesinde tepki duyacağı Fichte ile Scweiermacher‘den de dersler aldığı Berlin Üniversitesi’nde iki dönem felsefe öğrenimi görmüştür. O bunu hiçbir zaman kabul etmeyecek olsa da özellikle “istenç” anlayışının oluşumu üzerinde Fichte’den aldığı bu derslerin büyük bir payı olduğu kuşku götürmezdir. Bu arada annesinin bir romancı olması onun gençlik yıllarını geçirdiği Weimar’ da Goethe, Scwegel ve Grimm Kardeşler ile tanışmasına vesile olmuş; 1813-1814 kışında kısa bir süreliğine de olsa Goethe ile düşünsel bir yoldaşlık kurmasına olanak tanımıştır. Goethe, en azından başlarda, Schopenhauer’un felsefesi ile Newton’a karşı geliştirdiği kendi “renkler kuramı” (Farbenkhre) arasında birbirini bütünleyen bir ilişki olduğunu belirtmiş; buna karşı Schopenhauer da 1816 yılında tamamladığı “Uber das Sehn und die Farben” (Görme ve Renkler Üzerine) adlı incelemesini Goethe’nin renkler kurarnından aldığı esinle yazdığını içtenlikle dile getirmiştir.

Irvin Yalom’un yazdığı “Schopenhauer Kürü” isimli kitabın orjnal kapağı

Schopenhauer, bütün düşünsel yaşamı boyunca gerek dönemin egemen felsefesi Hegelciliği gerekse akademik felsefeyi eleştirileriyle yaylım ateşine tutmuştur. Nitekim asla vazgeçmediği bu sözünü sakınmayan tavn, onun felsefi çalışmalarının değerinin yaşamının son on yılına gelene dek çok büyük ölçüde gözardı edilmesi ya da kasıtlı olarak görmezden gelinmesi gibi olumsuz bir sonuç doğurmuştur. ilginç olanı, kendi ülkesinde ancak yaşamının sonlanna doğru edinebildiği bu seçkinliği de çok büyük ölçüde Almanya dışından bir kaynağa, ingiliz yararcılarının dergisi Wcstminsler Rtview’da yayımlanan bir dizi tanıtım yazısına borçlu olmasıdır. Bununla birlikte, Schopenhauer’un ulusal boyutta bir tanınırlık kazanmasında, 1848 devrimlerinin başarısızlıkla sonuçlanmasıyla toplumun içine düştüğü genel karamsarlık durumunun da etkili olduğu söylenebilir. Nitekim yoksayıcı tınılarının keskinliğiyle dikkat çeken dönemin toplumsal çöküntü ruhu, önce onun kötümsercilik anlayışını, hemen ardından da bir bütün olarak felsefesini popüler bir konuma taşımıştır. Yetişkin yaşamının önemli bir bölümünü geçirdiği Frankfurt’ta yazdığı büyük felsefe yapıtlarında istediği yankıyı uyandıramayan Schopenhauer, iki ayrı cilt olarak yazdığı, denemeler ile (s)özdeyişlerden kurulu Pamga tmd Paraipomena (Kalıntılar ile Kırıntılar, 1851) başlıklı yapıtının büyük bir ses getirmesiyle, bir anda bütün Almanya’da tanınan, beğeniyle okunan bir yazar konumuna gelmiştir.

En çok etkisi altında kaldığı felsefe yapıtları arasında Platon ile Kant’ınkilerin yanı sıra Hint felsefesinin temel kaynakları olan *Upanişadlar da dikkat çekmektedir. Schopenhauer, bu özelliğiyle, günümüzde dahi Doğu felsefesi ile Batı felsefesini başarıyla ilişkilendirmiş az sayıda fılozoftan biri olmayı sürdürmektedir.

Özellikle Schopenhauer’un “istenççilik” savunusuyla usdışına yönelik yaptığı önemli vurgu, modern felsefenin akış yönünde önemli bir değişiklik meydana getirmiş; Kierkegaard, Nietzsche, Bergson, James, Freud gibi pek çok önemli düşünür, istenç bağlamında sunduğu çözümlemelerle vardığı sonuçları onaylamasalar da, istenç anlayışıyla Schopenhauer’un felsefe tarihinde yeni bir başlangıç noktasının temellerini attığı konusunda en u fak bir kuşku belirtisi dahi göstermemiştir.

Bu bağlamda, Kant’ın “kendinde şey (noumenon) dünyası”run insan bilgisine açık olmadığı sayma karşı, Schopenhauer ne düşünsel olarak ne de duygusal olarak kendinde şeyin bilinemez olduğu düşüncesiyle yaşayamayacağımızın altını çizerek kendinde şeyin zorunlu olarak görüngüler dışında doğrudan bilgisine sahip olduğumuz tek şey olan iç deneyimimizin nesnesi “istenç” olması gerektiğini ileri sürmüştür. Bununla birlikte Kant’ın kendinde şeyin kendi içinde birlikli bir yapısı bulunduğuna yönelik düşüncesini kabul eden Schopenhauer, bütün görüngülerin temelinde yatan en son gerçeklik olarak istencin de birlikli bir yapısı olduğunu savlayarak buna gerekçe olarak da çokluğun yalnızca uzam ile zaman bağlamında söz konusu olduğunu göstermiştir. Ayrıca adı çoğunlukla “kötümsercilik” anlayışının en önemli kurucuları arasında da anılan Schopenhauer, insanın en son anlamda kurtuluşunun ancak usdışı kozmik istenci yenmesiyle olanaklı olabileceğini savunur.

Schopenhauer’a göre “yeter neden ilkesi”nin bütün tasarımların (ya da görüngülerin) kendisine uymak zorunda olduğu dört temel biçimi vardır. Schopenhauer, yeter neden ilkesinin kökünü oluşturan bu dört temel biçimi sırasıyla, (ı) “oluş”; (ü) “varolma”; (lli) “bilme”; (iv) “eyleme” olarak belirlemiştir.

Schopenhauer, tasarımlar arasındaki bu zorunlu ilişki türlerinden,
• “oluş”ta nedensellik ilkesi diye de bilinen neden sonuç ilişkisini;
• “varolma”da uzam-zaman ilişkisini;
• “bilme”de öncül-sonuç arasındaki kavramsal ilişkiyi;
• “eyleme” de eylem-itki ilişkisini temellendirmektedir.

Schopenhauer bu düşüncelerini başyapıtı “İstenç ve Tasarım Olarak Dünya, 1818″ çok daha derinlikli bir bakış altında alabildiğine ayrıntılandırmıştır. Bu bağlamda Schopenhauer’un gözünde Kant’ın övülmeyi hak eden en büyük başarısı, görüngüler dünyasını kendinde şeyden son derece başarılı bir biçimde ayırarak, insan özgürlüğünü görüngüler alanına değil de kendinde şey alanına yerleştirmiş olmasıdır.

Kant’ın bu ayrımı doğrultusunda dünyayı
• “tasarım dünyası” ile
• “istenç dünyası” olarak

ikiye bölen Schopenhauer, ünlü “Dünya tasanmlarımızdan ibarettir” savsözünde de açıkça görülebileceği gibi, dünyanın özne olmadan olamayacağını, dünyadaki her şeyin varolmak için bir özneye gerek duyduğunu düşünmüştür. Buna bağlı olarak dünyadaki bütün nesnelerin formlarının, öznede a priori olarak bulunan formlarla açıklanabileceğini savunmuş; bu formları her durumda yeter neden ilkesiyle temellendirme yoluna gitmiştir. Nitekim buradan hareketle matematiği, fiziği, felsefeyi ve etiği sırasıyla yeter neden ilkesinin temel görünümleri olan “neden-sonuç”, “uzam-zaman”,’öncül-sonuç”, “eylem-itki” ilişkileriyle tanımlamıştır. Ancak tıpkı Kant gibi Schopenhauer da yeter neden ilkesinin görüngüler dünyası ile kendinde şey dünyası arasındaki ilişkiye uygulanmasına kesinkes karşıdır. Görüngüler dünyası dünyanın yalnızca dış görünümüdür; dünyanın çekirdeğini oluşturansa istenç dünyasıdır.

Schopenhauer, büyük uğraşlarla yazdığı bu yapıtın umduğu sesi getirmemesi üzerine, aradan epey bir süre geçtikten sonra kitaba metafiziğinin genel bir değerlendirmesini sunduğu bir ek cilt yazma gereği duymuştur (1844). Bununla birlikte, bu önemli yapıt ilk yayımlandığı sıralarda büyük bir başarı kazanmamış olsa da Schopenhauer’un Berlin Üniversitesi’nde asistanlık almasını sağlamıştır. Nitekim elinde bu çalışmasıyla ders vermek üzere Berlin Üniversitesi’ne başvuran Schopenhauer, Hegel’le girdiği tartışma sonrasında isteğini yeterlik değerlendirme komitesine kabul ettirmeyi başararak akademik dünyaya ilk adımını atmıştır.

Schopenhauer bu dönemde onlardan daha üstün olduğunu düşündüğü Hegel, Schelling ve Fichte’yi [b]“çalçene”, “soytarı”, “şarlatan” türünden yer yer sövgüye varan ağır bir dille eleştirmiş; onların Kant’ın bıraktığı felsefe kalıtını hakları olmadığı halde zorla sahiplendiklerini öne sürerek, Kant’ın gerçek bir kalıtçısı varsa onun da kendisi olduğunun altını koyultarak çizmiştir. [/b]Schopenhauer’un hemen bütün yazılannda akaderniye yönelik bu öznel vurgularının önemli bir yeri bulunmakla birlikte, ötekilerle karşılaştırıldığında Pamga und Paraipontena içinde yayımladığı “Üniversite Felsefesi Üstüne” başlıklı yergi yazısının başlı başına akademik dünyadaki deneyimlerine dayanan özgeçmişsel bir kökeni bulunmaktadır. Bu yazıda bir anlamda kendisini dışlayan akademik felsefeye ve felsefecilere duyduğu bütün yergi dolu selamlarını göndererek boşaltmıştır.

Nitekim bu bağlamda kendisini, Kant sonrası filozoflar arasında Kant’ın felsefesini ileriye en çok taşıyan, Kant’ın anladığı anlamda “geleceğin felsefesi”ni en çok gerçekleştiren filozof olarak görmüştür. Ancak her görüngüye karşılık gelen bir de içsel gerçeklik bulunmaktadır. Bu bağlamda iç deneyimimiz bize şeylerin bu içsel doğasına yönelik belli görüler sunma yetisi taşımalıdır

Dolayısıyla, iç deneyim aracılığıyla, kişinin kendi bedeninde varolan içsel istenç gerçekliğinden yola çıkarak varolan her şeyin doğasına hükmeden kendinde şeyi, yani istenci dolaysız bir biçimde bilmesi olanaklıdır. Hem bir nesne olarak hem de bir istenç olarak yaşamakta olduğumuz bedenimiz, istencimizin nesnelleşmesinden başka bir şey olmayan bedensel deneyimimiz, bize evrendeki her şeyin özünü istencin oluşturduğunu, doğadaki bütün varlıkların evrensel bir istencin nesnelleşmesi olduğunu bildirmektedir. Canlı ya da cansız bütün kendilikler istencin değişik biçimlerde ve derecelerde nesnelleşmiş görünümleridir. Bu anlamda evrenin en son anlamdaki gerçekliği olan bu istencin yok olup gitmesi söz konusu değildir; yok olup gider gibi görünen bütün varlıklar bir başka istenç görünümü altında varlıklarını sürdümektedirler. Bu söylenenlerden de çıkarsanabileceği gibi, evrende değişik türden varlıklar değişik ölçülerde istenç taşımakta, istençlerini değişik yollarla açığa vurmaktadırlar. Schopenhauer, görünürdeki bu istenç farklılıklarını Platon’un İdealar Kuramı’na giderek açıklama yoluna gitmiştir. Ona göre İdealar, görüngüler dünyasındaki değişik türden nesnelerin evrensel ilk örnekleri olarak bir istenç sıradüzeni meydana getirmektedirler. Ne var ki bu sıradüzenin her günkü deneyimlerde çoğunlukla gözardı edildiğine dikkat çeken Schopenhauer, insanların daha çok tikeller ve onların pratikte taşıdıkları değerlere odaklanmayı yeğledikleri saptamasında bulunmuştur.

Schopenhauer’un Platonculuğu kendi felsefesine doğal türler açıklamasıyla soktuğu görülmektedir. Bütün görüngüsel kendilikler aynı istencin dışavurumları olmalarına karşın bunların değişik türler altında çeşitli kılıklara girdiği görülmektedir. İşte bu durumu Schopenhauer, Platon’un İdealar ya da Formlar öğretisini yeniden canlandırmak yoluyla açıklamıştır. Bu çerçevede Platon’un İdeaları, görüngüler dünyasındaki gelip geçici tikellerin bengisel ilk örnekleri olarak, bir biçimde istenç dünyasıyla tasanm dünyasını birbirine bağlayan bir köprü görevi görmektedirler. Her bir tikel belli bir İdeayı açığa vurmaktadır.

Estetik deneyimde alınan hazza bağlı olarak bireyliğin, dolayısıyla ben’in anlamı da değişmekte, istençsiz bir bilince, dolayısıyla da tümele giderek daha bir yaklaşılmaktadır. Bu noktada Schopenhauer için tümelleri ya da Platoncu Formlar işin içine karıştırmaksızın saltık gerçekliği, tüm gerçekliğin altında yatan istencin asıl doğasını dolay(ım)sız bir biçimde deneyimlememizi sağlayan sanatın en arı biçimi müzik, öteki sanatlarla karşılaştırıldığında bu durumun en iyi yaşanabileceği alandır. İstenç sonlu istekleri doğuran en temel metafizik ilke olduğundan, insanların bütün yaşamları istemeyle, dolayısıyla da yaşanan mücadelelerle, çatışkılarla, doyumsuzluklarla ve düş kırıklıklarıyla geçip gitmektedir. İstenç bu anlamda bütünüyle bizi biz yapan olsa da çektiğimiz bütün acıların da ana kaynağıdır. Bireyler arasında yaşanan çatışkıları ürettiği gibi, kah istediğimizin önemli bir şey olduğuna bizi öyle ya da böyle inandırarak, kah durmadan yeni arzular doğurarak sonunda canımızın yanacağı kötü eylemlerde bulunmamıza ne den olmaktadır. Acı çekmeye yol açtığı gibi acıdan kaçınmaya yönelik bütün çabalara da taş koymaktadır. İşte istencin insanın başına ördüğü bütün bu sorunlar karşısında, genelde estetik deneyim daha özeldeyse müzik insana belli bir süreliğine de olsa bir soluklanma olanağı tanımaktadır; ama bu süre zorunlu olarak kısa erimli olduğundan, insan her durumda gerisin geriye “evrensel özne” olarak istençsizlik halini yitirerek “isteyen ben”e geri dönmeye yazgılıdır.

Tüm felsefesine içkin bir konumda bulunan Schopenhauer’un genel kötümser(ci)liği, yaşamı istencin boyunduruğunda geçen ve geçmeye yazgılı olan hep bir kötülük alanı olarak tasarlamasına neden olmuştur.

Nitekim bu bağlamda Buddhacılığın Dört Yüce Hakikat’inin Schopenhauer tarafından da sonuna dek savunulduğu götülür:
• yaşamak acı çekmektir;
• acı çekme temelde istemeden kaynaklanmaktadır;
• acı çekmenin önüne ancak istemeden kurtularak geçilebilir;
• aşırılıklardan uzak bir yaşam acının sebebi olan istemeden kurtulmanın tek yoludur.

Açıkça ayırt edileceği üzere, Schopenhauer’un “yaşama istenci”ni bütünüyle olumsuzlamaya dönük *Nirvana yaşamı savunusu özünde bir tür çileci yaşam etiği üstüne bina edilmiştir. Azizlere yakışır bir biçimde yaşayan kimse, evrendeki bütün görüngüleri yönetenin aynı istenç olduğunu, istenç yoluyla gelip geçici yararlar dışında bengisel anlamda hiçbir kazanım elde edilemeyeceğini anlamış; kendisi üstünde hiçbir istenç edimiyle bozulamayacak sağlam bir denetim kurmayı başarmış kimsedir. Ne var ki pek çok felsefeci, yaşam öyküsüne bakıldığında Schopenhauer’un öyle hiç de dünyevi hazlardan el etek çekme gayreti içinde olmadığını gerekçe göstererek, bu söyledikleriyle kendi yaşamının büyük bir tutarsızlık sergilerliğine dikkat çeker. İntihara bütünüyle karşı olduğu gibi Doğulu felsefelerin temel öğretisi “ruh göçü”nü de yadsıyan Schopenhauer, intihar etmenin bir çıkış olmadığını çünkü intiharın da son çözümlemede istencin istediğinin yapılarak istencin olurlanmasından öte bir anlama gelmediğini öne sürmüştür.

Schopenhauer, insana gerçek kurtuluşu getireceğini düşündüğü istenç ile girilen amansız savaşta yalnızca üç etmenin yardımcı olabileceği belirlemesinde bulunmuştur:
• “felsefece düşünme”,
• “sanat yapıtlarıyla girilen dolayımsız ilişki”,
• birbirimizden yalnızca görünüşte (görüngüsel olarak) ayrı olduğumuz ama gerçekte bir olduğumuz düşüncesinden hareketle “ötekilere duyulan duygudaşlık ya da acıma”.

Schopenhauer’un yukarıda anılan yapıtları dışında aber den Wilkn in der Nahff (Doğadaki İstenç Üstüne, 1836) ile aber die Grundlage der Moral (Ahlakın Temeli Üstüne, 1841) başlıklı iki denemesini bir araya getirdiği “Etiğin İki Temel Sorunu, 1841″ başlıklı bir de etik kitabı bulunmaktadır. Bu bağlamda Schopenhauer’ un felsefesinin bir bütün olarak mutsuzluk ile ebedi kurtuluş tasarımları çevresinde yapılanmış olsa da aynı zamanda bir ahlak felsefesi öğretisi de içerdiği düşünülebilir. Buna göre, istenç insanda değişik duygulanımlar, eğilimler ya da yönelimlerle ortaya çıkmaktadır. Bunlardan hazza ve mutluluğa götürenler “ahlaksal”, diğerleri “ahlakdışı” diye nitelene gelmişlerdir. Oysa bu nitelendirmeler Schopenhauer’un gözünde bütünüyle bencilce yapılan çıkarsamalar oldukları gibi, istenç gerçeğinin yeterince kavranamadığının da açık bir göstergesidirler. Bu anlamda

Ama buna karşı ahlaka bir temel bulmak hiç de öyle kolay değildir: “Bencil duygulardan, ahlak dışı itkilerden, usdışı eğilimlerden hangi ussal dayanak doğrultusunda bütünüyle sıyrılınabilir?” Schopenhauer için doğrudan ahlakın temeline yönelik böylesi önemli bir sorunun yanıtının bulunabileceği olası tek yer metafiziktir.

Schopenhauer’un yazma biçeminin özellikle her biri ayrı bir yazın ustası olan Alman filozoflar arasında ayrı bir yeri ve değeri vardır. Nitekim fılozof yapıtlarını dönemin klişeleşmiş söyleme biçimlerinden, yerleşik ağızlarından, bulanık felsefe deyişlerden bütünüyle uzakta, gündelik dilin yalın, duru açık seçildiğiyle kaleme almıştır. çoğu yazın kuramcısına göre, getirdiği yazınsal yeniliklerle yeni bir yazın biçeminin muştulayıcısı olan Schopenhauer, “sözlü saldın dili”ni olağanüstü bir güzellikte kullanmıştır. Bu bağlamda geliştirdiği yazınsal yeniliklerin kaynağında, duyduğu öfkeyi alabildiğine değişik yollarla dile dökme isteğinin yattığı söylene bilir. Yazınsal bir kılığa büründürdüğü öfkesinden, başını Ficlıte, Schelling ve Hegel’in çektiği Alman idealistleri ile dönemin akademik felsefecileri paylarına düşeni fazlasıyla almışlardır. Özellikle Parerga und Paralipomena’ da ortaya koyduğu (s)özdeyişlerle “(s)özdeyişle felsefe yapma geleneği”nin de ön-cülerinden sayılan Schopenhauer, günümüzde dahi geliştirdiği metafizik öğretilerden çok bu (s)özdeyişleriyle ilgi uyandırmaktadır. Bunun yanında Schopenhauer, ele alınan şeyin değerli olup olmadığını, sanıldığı kadar yetkin olup olmadığını sınamaya yönelik olarak uyguladığı “tartıya çıkarıcı” eleştiri biçemiyle yalnızca felsefecilere değil, pek çok büyük yazara da esin kaynağı olmuştur. Felsefe tarihinde kendi özgün düşünceleri yanında, özellikle Nietzsche üstündeki etkisiyle de sıkça gündeme gelen Schopenhauer, bir başka büyük fılozof Wittgenstein’ın da bütün yaşamı boyunca beğenerek okuduğu birkaç filozoftan birisi olmuştur.

. Öte yanda kimi felsefeciler ile müzik tarihçilerinin Richard Wagner’in Tristan ile Isolde başlıklı ünlü yapıtında Schopenhauer’un kör istencini müzik yoluyla anlatmaya çalıştığına yönelik düşünceleri de ilgi çekicidir

Meydanlarda kırbaçlanmak, dağlanmak, dövülmek, dışlanmak ve sürgün edilmek, cinsel organların sakatlanması, burnun ve kulakların doğranması, kalçaların ve bacakların baltayla parçalanması, boşanmak, terk edilmek, taşlanarak öldürülmek, yakılmak, boğulmak, boğazlanmak, vurulmak, bıçaklanmak dünyanın dört bir yanında zina yapanlara reva görülen gaddarca cezalardandır. Bu cezalar göz önüne getirildiğinde, insanların hala evlilik dışı ilişkilere girmelerine şaşırmamak elde değil.

Ama giriliyor işte.

Niçin? Darwin’in görüş açısından bakılınca, erkeklerin -doğa gereği- cinsel değişikliklerle ilgilenmelerini açıklamak kolaydır. Bir erkeğin bir kadından iki çocuğu varsa, o erkek genetik açıdan kendini çoğaltmış demektir. Ama daha fazla kadınla ilişki kurup, örneğin, iki çocuğu daha olursa, gelecek kuşağa katkısını iki katına çıkarmış olur. Biyolojik açıklamasına göre, değişiklik arayan bu erkekler aynı zamanda daha çok çocuk sahibi olmak eğilimindedirler. Bu çocuklar hayatta kalıp erkeğin genetik yapısındaki “taze özellikler” arayışını sonraki kuşaklara geçirmektedir.

Ama kadınlar niçin zina yaparlar? Bir kadın yeni bir aşıkla yatağa her girişinde hamile kalamaz. Ancak aybaşı çarkının belli zamanlarında bu iş olabilir. Ayrıca, bebeği doğurmak, dokuz ay aldığı gibi, kadının doğurganlığına tekrar kavuşması için birkaç ay daha gerekebilir. Bir erkekten farklı olarak kadın, her cinsel ilişkiye girişinde çocuk yapamaz. Antropolog Donald Symons‘a göre, doğurabileceği çocuk sayısı sınırlı olduğu için, kadın yenilik aramaya biyolojik açıdan daha az düşkündür.

Kadınlar cinsel çeşitlilikle daha mı az ilgileniyorlar’? Bu bilmecenin birçok yönü vardır. Ben de bu durumda şeytanın avukatı rolünü üstlenerek, kadınların da erkekler kadar cinsel çeşitlilikle ilgileniyor ve başka nedenlerle de olsa, erkekler kadar zina yapıyor olmaları ihtimalini araştıracağım. Erkeklerin cinsel yenilik yönünde daha güçlü dürtüleri olduğu hakkında ilginç bir savunma yapan Symons’la işe başlayacağım.

Symons, erkeklerin cinsel çeşitlilikle kadınlardan daha çok ilgilendikleri savını, yalnız yukardaki genetik mantığa değil, Amerikalı eşcinsellerin cinsel alışkanlıklarına da dayandırmaktadır. Kanısına göre, eşcinsel davranış, “heteroseksüel ilişkilerin içerdiği uzlaşmalarla ve ahlaki engellemelerle maskelenmediği için,” eşcinseller, cinsellikte kadın-erkek farklılığının kesin kanıtını oluşturuyor.
Bunu adeta kutsal bir ilke gibi benimseyen Symons 60′lar’da ve 1970′lerde eşcinsel Amerikalılar üzerindeki bazı incelemelerinden söz ediyor. Vardığı sonuç, eşcinsel erkeklerin, bir gecelik ilişkilere, kolay ve yükümlüksüz sekse, çeşitli sorumsuz eşlerle cinsel ilişkiye girmeye, haremler ve daha fazla aşık edinmeye meyletmelerine karşın; kadın eşcinsellerin daha uzun süreli ve daha çok bağlılık içeren ilişkileri, sevgili sayısını artırmaktansa alışık oldukları eşleri, salt seks için seks yerine, duygu yüklü cinselliği yeğledikleriydi.

Symons bundan sonra erkek ve kadın “cinsel psikolojiler”in, insanoğlunun uzun avcılık ve toplayıcılık geçmişinden kaynaklandığını ileri sürüyor. Cinsel değişiklikten hoşlanan erkekler, sayısız ‘bin yıllar boyunca daha çok kadını gebe bırakmış, daha çok çocuk sahibi olmuş, genetik soylarını kalabalıklaştırmışlardır. Demek ‘oluyor ki geçmiş zamanlardaki erkekler için zina avantajlıydı.
,Oysa geçmiş zamanlardaki kadının en önemli hedefi, çocuklarının hayatta kalmasını sağlayacak tek bir koruyucu bulmaktı. Cinsel değişiklik peşinde koşan bir kadın, onu terk edebilecek kıskanç bir eşin öfkesini kışkırtmak tehlikesiyle karşı karşıyaydı. Ayrıca, kadınların cinsel serüvenleri, onların sebze toplamak ve çocuklarına bakmak gibi görevlerinden zaman çalıyordu. Öyle olunca da, bir sürü erkekle birleşen kadınların nesilleri ya tükendi ya da daha az çocuk doğurdular, sonuçta da sadakat isteğini modern kadınlara geçirdiler.

Symons böylece, Darwinci mantığına, eşcinsel örneğine ve evrim senaryosuna dayanarak, erkeklerin, yaratılışları gereği, cinsel ,değişikliklerle kadınlardan daha çok ilgilendiklerini ortaya koyuyor.
Amerikalılar, doğuştan çapkın erkeğe ve özverili eş rolündeki kadına inanmışlardır. Tarımsal geçmişimiz ve cinsel çifte standart bizi erkeği bir Don Juan adayı, kadınları ise iki cinsiyetten daha erdemlisi olarak görmeye götürmüştür. Böylece Symons, erkeğin çapkın tabiatına evrimsel bir açıklama getirince, birçok bilim adamı bunu bayıla bayıla kabul etmiştir. Erkeklerin kadınlara oranla daha fazla yenilik arzuladıkları, şimdi eğitici kitaplarla eğitici kafaları dolduruyor.

Bununla birlikte ben, eşcinsel davranışın, erkek ve kadının cinsel doğası hakkında önemli gerçekleri ortaya koyduğu kamsında değilim. Birçok uzman, Amerikan erkeklerinin yaklaşık yüzde 5′inin eşcinsel olduğuna inanılmaktadır. Eşcinsel kadınların yüzdesi daha da düşüktür. Eşcinsel davranış Amerika’da ya da herhangi başka bir yerde bir norm oluşturmamaktadır. Ayrıca, eşcinsel davranışın her iki cinsin “su katılmamış” içyüzünü oluşturduğu konusunda Symons’un görüşüne katılmıyorum. Aksine, eşcinseller çevrelerinden etkilenebilir. Bu örneklerin toparlandığı 1970′lerde cinsel serbestlik erkekler için modaydı. Öte yandan, kadınların cinsel kaçamaklarını sınırlamak zorunda oldukları yolundaki toplumsal inanış, lezbiyenlerin elini kolunu bağlamış olabilir.

Aynı derece önemli olan bir başka nokta, yaşın ve başka etkenlerin cinselliğe değişiklik getirmesidir.

Kadınlar ise otuzlu yaşlarının ortalarında ve kırklı yaşlarının başlarında zina faaliyetlerinin doruğuna erişiyordu. Eşcinsel erkek ve kadınlar büyük ölçüde genç ve işçi sınıfından olsalardı, Symons’ın, erkeklerin kadınlardan daha fazla çeşitlilik aradıkları kanısına varması çok doğal olurdu. .

Basit bir matematik başkca bir sorunu gündeme getiriyor. Öyle ya, heteroseksüel bir adam ne zaman “çapkınlık yapsa”, bir kadınla yatıyor demektir. Ve dünyanın hemen bütün toplumlarındaki yetişkinlerin çoğunluğu evli olduğuna göre, Amazonlar’da çalıların arasına, Avustralya’nın içerilerinde bir kayanın arkasına, Afrika . veya Asya’da bir kulübenin içine süzülen evli bir erkeğin, büyük bir olasılıkla evli bir kadınla aşk yaptığı savunulabilir.

Modern kent toplumlarında bekarlarla ilgili inişli çıkışlı sonuçlar, değişkenler arasındaki bağlantının bu basit matematiğini çarpıtmaktadır. Ayrıca, bütün Amerikan erkeklerinin yüzde 8-15′inin evlilik dışı ilişkileri fahişelerle olagelir. Ama dünyadaki heteroseksüel beraberliklerin büyük çoğunluğunun evli erkekler ve evli kadınlar arasında olageldiğini söylemek doğru olur. Öte yandan, dünya yüzünde tarih boyunca sevgilileriyle aşk ilişkisi yaşamış bütün evli kadınların zina yapmaya zorlandıklarına inanmak zordur.
Gerçekten de, zinanın kadın atalarımız için biyolojik açıdan bir uyum aracı olmuş olması için en az dört neden vardır.

Bunların en belirgini, bugün Güney Afrika’da Kalahari çölünde yaşayan Nisa adlı bir Kung kadın tarafından ortaya atılmıştır. Antropolog Marjorie Shostak 1970′lerde Nisa’yla tanıştığı zaman, kadın beşinci kocasıyla bir avcı-toplayıcı kabilede Yaşıyordu. Nisa’nın kocalarından başka, bir sürü aşığı da olmuştu.

İkinci neden de şu: Zina, eski çağlardaki kadına bir tür sigorta poliçesi görevi yapıyordu. Bir “koca” öldüğü ya da evini terk ettiği takdirde, kadının, çocuklarına karşı görevlerini yerine getirmede yardımını sağlayabileceği başka bir erkeği olacaktı.
Üçüncü neden: Eski çağlardaki kadın, gözleri iyi görmeyen, korkak ve ailesine bakmaktan aciz, yeteneksiz bir avcıyla “evlendiği” takdirde, Bay “İyi Gen” diyebileceğimiz başka bir erkekten çocak yapmakla genetik soyunun kalitesini yükseltmek durumunda olacaktı.
Dördüncü neden: Bir kadının değişik babalardan çocukları olduğu takdirde, her çocuk öbürlerinden biraz farklı olacak, bu da içlerinden bazılarının çevredeki beklenmedik dalgalanmaları atlatıp hayatta kalmaları olasılığını artıracaktı.

Tarih öncesi kadınları, evlilik dışı serüvenleri konusunda çenelerini tuttukları takdirde, fazladan kaynaklar, gelecek sigortası, daha kaliteli genler ve biyolojik gelecekleri için daha çeşitli DNA elde edebiliyorlardı. Dolayısıyla, gizli aşıklarıyla samanlığı seyran eden kadınlar yaşamayı sürdürüyor; -modern kadını çapkınlık yapmaya iten her neyse, bunu bilinçsizce yüzyılların ötesine geçiriyorlardı.
Kadınların evlilik dışı ilişkileri geçmişte herhalde uyum temeli üzerinde kurulmuştu. Bu da kadın fizyolojisinde izini bırakmıştır. Erkeğin cinsel organındaki kan damarları orgazm halinde kam vücudun içine geri gönderirler, penis gevşer ve ilişki sona ermiş olur. Tekrar orgazm olması için, erkeğin her şeye yeniden başlaması gerekir. Oysa kadın için, sevişme belki de yeni başlamıştır. Kadının cinsel organları, eşininkinden farklı olarak, bütün kanını boşaltmamış olabilir. Kadın usulünü biliyor ve istiyorsa, hemen ve tekrar tekrar orgazm olabilir. Bazen orgazmlar o kadar hızlı bir silsile halinde gelebilir ki, biri sonrakinden ayırt edilemez ve bu da sürekli orgazm olarak bilinir.

İnsan dişisinin bu yoğun cinsel dürtüsü ve başka primatlarla ilgili veriler, antropolog Sarah Hardy’yi, insan dişisinde zina olgusunun ilk başlangıcı hakkında yeni bir varsayım ortaya atmaya itmiştir. Hardy, irili ufaklı maymunların büyük ölçüde verimsiz cinsel ilişkilere girdiğine işaret ediyor. Örneğin, kızışma devresindeki dişi şempanze, çevresinde oğullarının dışındaki bütün erkek maymunlarla çiftleşecektir. Şempanzelerdeki ve başka dişi primatlardaki bu ek cinsellik, mutlaka çocuk yapmak için değildir.

Hardy; bu mantığı kadınlara da yakıştırarak, yoğun cinsel dürtüyü, çok sayıda erkekle birleşerek her birinden pederşahi yatırını ve çocuğunun öldürülmesine karşı sigorta sağlamayı amaçlayan eski bir evrimsel taktiğe bağlar. Bu da iyi bir fikirdir. Ağaçların üstünde yaşayan ilkel dişi atalarımız, belki de dost olmak için birçok erkekle sevişmiştir. Sonradan, atalarımız dört milyon yıl önce Afrika’nın çayırlarına sürüldüklerinde, küçükleri yetiştirmek için eşleşme bağları kurma ilkesi gelişince, dişiler alenen rastgele cinsel ilişkide bulunmaktan gizli birleşmelere geçerek, daha iyi maddi olanaklara, daha kaliteli ve çeşitli genlere kavuştular.

Dünyada pek çok kişi, Donald Symons’la Amerikalıların, erkeklerin birer Don Juan, kadınların ise cinselliğe çekinerek boyun eğen taraf oldukları görüşüne katılmayacaktır.

Müslüman toplumlarındaki peçe adeti, Müslüman toplumların kadınların fazlasıyla baştan çıkarıcı olduğu yolundaki inanışından doğmuştur. Klitoridektomi, yani klitorisin (bazen de çevresindeki genital dokuların) kesilip çıkarılması, yoğun kadın şehvetini yenmek için uygulanmaktadır. İlk Hıristiyanlık döneminde Talmudcu yazarlar, kadınların erkeklerden daha yoğun cinsel dürtüleri olduğunu düşündüklerinden, bir kocanın düzenli olarak karısıyla sevişmesinin şart olduğunu ileri sürmüşlerdi. Batı Ekvator’un Kayapa yerlileri, kadınların aşırı derecede cinselliğe düşkün olduklarını düşünürler. Endülüs’ün küçük kentlerinde böbürlenerek doğan ve her fırsatta çapkınlık yapan İspanyol erkekleri bile kadının tehlikeli ve güçlü olduklarını, her fırsatta ilişkiye girdiklerini düşünürler. Eskiden İspanyol kızlarının yanlarında bir büyük olmadan bir yere gitmelerinin yasaklanmasının nedeni budur.

Zina bilmecesi böylece çözülmektedir: Erkeklerin, genlerini yaymaya biyolojik gereksinme duymaları ve cinsel açıdan faal erkek eşcinsellerin dikkate değer çokluğu, erkeklerin doğaları gereği cinsel çeşitliliğe kadınlardan daha düşkün oldukları varsayımını desteklemektedir. Diğer yandan, heteroseksüel bir erkek ne zaman çapkınlık yapacak olsa, bu işi bir kadınla yapmaktadır. Bundan başka, maddi olanaklar ve bir tür güvence sağlamak, daha iyi , kaliteli DNA edinmek gereksinimleri, dişinin yoğun ve uzun süreli cinsel tepki gösterme yetisi, cinsel bir çifte standardın egemen olduğu toplumlarda kadınlarda zinanın sık görülmesi, kadınların da sürekli ve belki de erkekler kadardeki kadar sık olarak cinsel çeşitlilik aradıklarını göstermektedir.

Fuhuş olayı da yukarıdaki görüşleri desteklemektedir.

Socrates genç Alcibiades’e ders veriyor

Haklı olarak denir ki, Sokratesin ona gösterdiği yakınlık ve dostluk ün kazanmasında büyük ölçüde etkili olmuştur. … Alkibiadesin güzelliğine gelince, belki de yalnızca onun yaşamının tüm çağlarında çiçeklenmeyi sürdürdüğü, ve çocukluk, gençlik ve yetişkinlik dönemlerinin her birinde ona bu yıllarına uygun düşen bir incelik ve çekicilik verdiğini söylemek yeterlidir. Euripidesin “güzelin sonbaharı da güzeldir” sözleri evrensel olarak doğru değildir. Ama az sayıda başkaları arasında, bedeninin yapısından ve gürbüzlüğünden ötürü, Alkibiades için de kesinlikle doğrudur.

İleri yıllarında karakteri birçok tutarsızlık ve belirgin değişiklikler sergiledi, ve bu durum büyük girişimlerinin ve talihindeki sayısız değişimin ortasında bütünüyle doğaldı. Ama gerçek karakterinin birçok güçlü tutkusu arasında en güçlüsü üstünlük için duyduğu hırstı. Bu çocukluğuna ilişkin olarak bilinen öykülerden açıktır.

Okulda genellikle öğretmenlerine gereken saygıyı gösterirdi. Ama özgür bir yurttaşa yakışmadığını ve soylu olmayan bir iş olduğunu düşündüğü için, flüt çalmayı reddetti. Lir ya da lüt çalmak kibar birine yakışan görünüşü bozmazken ya da kişinin yüzünü çirkinleştirmezken, dedi, buna karşı flüt çalan birinin yüzünü en yakın arkadaşları bile güçlükle tanıyabilirdi. … “Öyleyse” dedi, “flütler Thebesli gençler içindir. Onlar nasıl konuşulacağını bilmezler. Ama biz Atinalılar, babalarımızın dediği gibi, kurucumuz olarak Athena’yı ve koruyucumuz olarak Apollon’u biliriz. Bunlardan biri tiksinerek flütü elinden fırlatmış, öteki ise gösterişçi flütçünün derisini yüzmüştür.

Jean-Baptiste Regnault
Socrate Arrachant Alcibiade du Sein de la Volupté, 1785.
Socrates Alcibiades’i bir Heretia olan Aspasia’nın elinden kurtarmaya çalışıyor

Sokrates’in Alkibiades’i bir hetairanın elinden koparıp alması teması için doğrudan bir yazınsal kaynak yoktur. Tabloya 19.uncu yüzyılda “Aspasia” adı verilmiş olsa da, hetairanın ünlü Aspasia olup olmadığı da belirsizdir. İÖ 445 yıllarında Atina’ya gelen Miletuslu Aspasia bir hetairaydı. Onun güzelliğinden olduğu kadar akıllı karakterinden de etkilenen Perikles onunla birlikte yaşadı. Perikles’in ondan bir oğlu oldu.Regnault tablodaki konuyu Roma’da yaşayan meslektaşı Pierre Peyron’un (1744-1814) bir tablosundan biliyordu. Peyron’un tablosu, “Alkibiades’i Hazzın Çekiciliklerinden Koparıp Alan Sokrates”, 1782’de Roma’da yapılmıştı ve daha az başarılı bir çalışmaydı. Peyron’un yapıtını Plutark’ın Alkibiades’in Yaşamı’ndaki bir pasajdan (VIII, 3) tasarladığı düşünülür.

Çok geçmeden soylu doğumlu pek çokları Alkibiades’in çevresinde toplanarak ilgisini ve dostluğunu kazanmak için kur yapmaya başladılar. Bunların çoğu açıkça gözalıcı ve olağanüstü güzelliğinin çekimine kapılmışlardı. Ama çocuğun doğal soylu niteliklerine ve iyi yanlarına en büyük tanık Sokrates’in ona duyduğu sevgidir.

Çünkü Talihin “yaşamın armağanları” dediğimiz şeyler tarafından felsefenin gözüpek ve özgür uslamlamalarının ona ulaşamayacağı ve onu tam yüreğinden yakalayamayacağı bir yolda kuşattığı hiçbir insan yoktur. Bu Alkibiades için de böyleydi. Daha baştan şımartılmış olmasına karşın, ve onu bilgilendirip eğitecek birine kulak vermesinin önüne geçmek için onu hoş tutmaya çalışan kişiler tarafından engellenmesine karşın, Alkibiades yeteneklerinin iyi nitelikleri yoluyla en sonunda herşeyin Sokrates’te olduğunu gördü ve ona sıkı sıkıya sarılarak varsıl ve ünlü sevgililerini bir yana bıraktı.

Ve kısa bir zaman içinde birbirlerine yakınlaştılar, ve insana yaraşmayan hiçbir hazzın peşinde olmayan, hiçbir öpücük ve kucaklanma beklemeden yalnızca ruhunun zayıflığını ortaya çıkarmaya ve boş ve aptalca kibirini kırmaya çalışan bir sevgilinin sözlerine kulak vererek…

Sokrates’in çabalarının gerçekte tanrıların gençliğin sakınımı ve esenliği için bir tür önlemleri olduğunu düşünmeye başladı. Böylece kendini küçümsedi ve dostuna hayran oldu, ve onun esirgeyen inceliğini severek ve erdemine taparak, Platon’un dediği gibi, sevginin sevgiye denk düşen bir imgesini kazandı, ve herkes geri kalan sevgililerine karşı kaba ve uzak dururken Sokrates ile birlikte yemesi, alıştırma yapması ve aynı çadırda yaşaması karşısında şaşkınlığa düştü.

Karısı Hipparete erdemli ve sevecen bir kadındı. Ama kocasının Atinalı ve yabancı fahişelerle düşüp kalkmasına dayanamayarak onun evini terketti ve erkek kardeşinin yanına yerleşti. Alkibiades görünürde buna aldırmadı ve densizliklerini sürdürdü. Bunun üzerine Hipparete boşanma istemini yetkililere sunmaya karar verdi. Ama yasa bunu arkhona vekil yoluyla değil, doğrudan kendisinin bildirmesini gerektiriyordu. Böylece yasaya uyarak bunu yapmak için kamu önüne çıktığında, Alkibiades geldi, kadını yakaladı ve Agoradan geçirerek eve götürdü. Hiç kimse ona karşı çıkmayı ya da kadını ondan almayı göze alamadı. Hipparete ölünceye dek onunla birlikte yaşadı. Ama olaydan kısa bir süre sonra, Alkibiades’in Efes’e bir yolculuk yaptığı bir sırada öldü.

Henüz çok gençken, Potidaea’ya karşı girişilen seferde bir asker olarak hizmet etti. O sırada Sokrates onunla aynı çadırda kaldı ve savaşta onun yanında durdu. Bir keresinde şiddetli bir çarpışma yer aldı ve bunda ikisi de büyük yiğitlik gösterdi. Ama Alkibiades yaralanıp yere düştüğü zaman onun başında duran, onu savunan ve büyük bir yüreklilik göstererek düşmandan onu, silahlarını ve herşeyini kurtaran Sokrates oldu. Böylece, en büyük haktanırlıkla, yiğitlik ödülü hiç kuşkusuz Sokrates’e aitti. Ama generaller Alkibiades’in yüksek konumunu dikkate alarak bu durumun onurunu açıkça ona vermekten yanaydılar. Bu yüzden öğrencisinin onurlu tutkularını güçlendirmek isteyen Sokrates tüm geri kalanları onun yiğitliğine tanıklık etmeye yöneltti ve onu taçlandırmalarını ve tam zırhlı donatımı ona vermelerini istedi.

Socrates’in heteriaların elinden kurtarmaya çalıştığı Alkibiades’i konu alan bir başka tablo

Alkibiades Sokrates’in gözde öğrencisiydi ve Platon’un Simpozyum’undaki karakterlerden biridir. Atina2da ayrıcalıklı bir yaşam sürdürdü ve anlatılara göre olağanüstü güzel, çok varlıklı ve her zaman neşeli ve heyecanlıydı. Bu nedenlerle çok fazla dedikodu, hayranlık ve eşit ölçüde düşmanlık konusu oldu. Gençliğinde Sokrates’in öğrencisi oldu, ve bir erkek ve bir genç arasındaki Yunanlılara özgü aşkı yaşadıkları konusunda anıştırmalar vardır. Platon’un kendisi bunu bir erkek ve bir kadın arasındaki salt erotik ilişkiden daha üstün bir duygu ilişkisi olarak görüyordu. Alkibiades’in kadınlarla ilişkileri birçok tabloda konu edilmiştir. O da kendi gününün genç Atinalı erkekleri gibi sık sık kentin hetairalarını ziyaret ederdi. Seven bir koca değildi ve bu nedenle karısı Hipparete tarafından terkedildi.

Birçok eski yazara göre [b]Perikles’in sevgilisi olan ve Platon’un Simpozyum’unda sözü edilen Aspasia Atina’daki en ünlü hetairai evini işletiyor, orada genç kadınları eğitiyordu[/b] (Plutark, Perikles’in Yaşamı, 24.3). Aspasia Sokrates tarafından bir rhetorik öğretmeni olarak kabul edildi. Evindeki kadınlara eşeysel becerilerden daha çoğu öğretilirdi. Aristofanes ve kimi başka yazarlar “Aspasia”nın fahişeleri’nden söz ederler

Alkibiades metresinin önünde diz çöküyor-Regnault..

Regnault yorumunda Sokrates ile bağdaşmayan çok şey vardır. Aslında bu hermeneutik bakış açısında Sokrates kendisi değildir. İmge sanatçının kendisinin ve kültürünün moral karakterini yansıtır, Atina tinine yabancı, erdemsiz ve yakışıksızdır. Sokrates’in Alkibiades’in hetairaların yanında olmasına öfkelendiğini ya da bunu kıskandığını düşünmek Sokrates’i anlamak değildir. Sokrates böyle bir durumda ılımlık önerir, ve seks üzerine çok fazla zaman harcanmasını onaylamazdı. Sokrates’in kendisi hetairaların eşliğinde düzenli olarak simpozyumlarda bulunurdu.